Jelenia Wyspa

Ścieżka przyrodniczo-dydaktyczna ,,Jelenia wyspa''
,,Jelenia wyspa'' Ścieżka przyrodniczo - dydaktyczna to rodzaj szlaku turystycznego, który został w taki sposób wyznaczony w terenie, aby zaprezentować przyrodę jako zespół elementów i procesów tworzących wspaniały system, będący środowiskiem, w którym żyjemy. Tego typu ścieżka pod nazwą ,,Jelenia wyspa'' zlokalizowana jest w pobliżu szosy prowadzącej z Tucholi do Tlenia w odległości 8 km od Tucholi. Jej początek znajduje się 200 m za osadą Nadleśnictwa Tuchola w Gołąbku przy odchodzącej na prawo drodze leśnej. Dojechać z Tucholi można autobusem PKS (przystanek: Gołąbek) lub samochodem na parking przy Nadleśnictwie. Ścieżka przebiega przez tereny leśne Leśnictwa Plaskosz w części rezerwatu przyrody "Bagna nad Stążką" znanej pod historyczną nazwą "Jelenia Wyspa". Długość ścieżki wynosi około 3,5 km . Na tej trasie - w miejscach najciekawszych pod względem przyrodniczym - zlokalizowano10 przystanków.Wejście na ścieżkę oznaczone jest w terenie tablicą informacyjną, trasa natomiast wytyczona jest kierunkowskazami z symbolem tej ścieżki - stylizowaną sylwetką jelenia. Przy trasie można napotkać małe tabliczki z wykrzyknikiem, sygnalizujące różne ciekawostki przyrodnicze i historyczne, które odszukać należy samodzielnie. Jest to próba sprowokowania zwiedzających do postrzegania złożoności ekosystemu leśnego, a zarazem próba nauki czytania poszczególnych kart "Wielkiej Księgi Lasu". Ścieżka przyrodniczo - dydaktyczna "Jelenia Wyspa" prezentuje typowe dla regionu Borów Tucholskich zbiorowisko roślinne, wśród których najczęściej spotykane są bory sosnowe w różnym wieku z domieszką brzozy i świerka oraz zbiorowiska olsów i łęgów. Wyraziste są tu też dowody naturalnego odnowienia lasu. Najbardziej interesującymi z przyrodniczego punktu widzenia obszarami są torfowiska oraz zbiorowiska wodne i bagienne płynącej tu rzeki - Stążki. Nie są one zbyt odporne na bezpośrednią penetrację i stąd wymagają szczególnej kultury u zwiedzających dla zapewnienia odpowiedniej ochrony tych unikalnych zbiorowisk. Ta urokliwa wędrówka przez las jest dla wyczulonego turysty znakomitą okazją do wielu ekologicznych obserwacji. Skupisko licznych leśnych organizmów uzależnionych od warunków siedliskowych, warstwowy ich układ oraz wzajemne oddziaływanie-tworzą tu skomplikowany ekosystem leśny stanowiący Bory Tucholskie. Wędrówkę rozpoczynamy od zapoznania się z mapką trasy i ogólnymi wiadomościami na temat ścieżki, umieszczonymi na tablicy informacyjnej. Po przekroczeniu symbolicznej ,,bramy'' schodzimy w dół na mostek. Otwiera się tu przed nami ciekawy widok wzdłuż rzeki Stążki, meandrującej leniwie wśród bagien. Za mostkiem skręcamy w lewo i wędrujemy ścieżką wzdłuż rzeki. Z prawej strony towarzyszy nam drzewostan sosnowy w wieku około 25 lat z pojedyńczo występującą brzozą i dębem. Po przejściu około 300 m dochodzimy do miejsca, w którym rzeka zbliża się do ścieżki. W miejscu tym zlokalizowany jest pierwszy przystanek - ,,Rzeka Stążka''. Stążka wypływa ze źródeł znajdujących się na tzw. ,,Wierzchowniku'' w Leśnictwie Sowiniec. Jest lewobrzeżnym dopływem Brdy, do której uchodzi w miejscowości Świt, po przepłynięciu 22km. Ponieważ płynie ona prawie wyłącznie przez tereny leśne, jej wody należą do jednych z najczystszych w Borach Tucholskich, o czym świadczy m.in. licznie występująca tu wydra. W dolinach rzek meandrujących bardzo często spotkać można starorzecza - fragmenty dawnych zakoli. W zakolach rzeki Stążki mamy możliwość obserwacji roślinności wodnej w nurcie rzeki. Rośnie tu kilka gatunków rdestnic i moczarka kanadyjska. Ich podwodne długie pędy są jeszcze często oplecione nitkowatymi glonami. Latem w niektórych miejscach lustro wody pokrywa się całkowicie liśćmi i kwiatami grążela żółtego. Czysta woda, dobrze natleniona przez liczną roślinność stwarza znakomite warunki dla bytowania licznych gatunków ryb. Występują tu m.in. płocie, okonie, liny, a w dołkach pod korzeniami często czai się szczupak. Opuszczając pierwszy przystanek ,maszerujemy dalej i wkrótce opuszczamy chwilowo rzekę, która odbija w lewo. Idziemy teraz pomiędzy fragmentarycznie wykształconym olsem z lewej a starodrzewiem sosnowym z prawej. Przy końcu olsu spotykamy dzicze kąpieliska ,często odwiedzane przez dziki ,zwłaszcza latem. Mijając dwa krótkie zakręty ,docieramy do przystanku drugiego -,,Naturalne odnowienie lasu''. Jest to przykład na wykorzystanie naturalnych możliwości drzew leśnych dla zapewnienia trwałości lasu. Młode pokolenie lasu powstaje tutaj z samosiewu, pod osłoną najwyższej warstwy drzew. Dzięki stosowaniu odnowienia naturalnego utrzymywane są korzystne cechy zarówno mikroklimatu, jak i gleby ,nie degradując naturalnego siedliska. Możliwe jest zachowanie miejscowych ekotypów oraz uzyskanie drzewostanów wielowarstwowych. Powstanie odnowienia naturalnego warunkują: stan gleby ,urodzaj nasion oraz czynniki środowiska( światłość , wilgotność, konkurencja innych gatunków roślin itp.). dla stworzenia takich optymalnych warunków konieczne jest zastosowanie przez człowieka określonych zabiegów technicznych. W pierwszym etapie rozrzedza się drzewostan macierzysty w celu bardziej równomiernego nasłonecznienia koron ,co ma istotny wpływ na wzmożenie owocowania. Dla umożliwienia kiełkowania nasion przygotowuje się glebę poprzez zruszenie jej wierzchniej warstwy. W następnych etapach , gdy wyrastają młode siewki, działalność człowieka sprowadza się do dalszego rozrzedzenia drzewostanu macierzystego w celu zwiększenia dostępu światła do dna lasu oraz ograniczenie wzrostu innej roślinności konkurencyjnej dla siewek. Udając się w dalszą drogę według wskazań strzałek ,docieramy do przystanku trzeciego.Ważnym elementem krajobrazu Borów Tucholskich są torfowiska. Występują tu w różnych odmianach trzy główne typy torfowisk: wysokie ,niskie i przejściowe. Torfowiska niskie rozwijają się na siedliskach żyznych, torfowiska wysokie są zaś skąpożywne i różnią się całkowicie roślinnością. Typem łącznikowym są torfowiska przejściowe, odznaczające się pośrednimi właściwościami ekologicznymi. Torfowiska spełniają liczne i istotne funkcje w środowisku przyrodniczym. Szczególnie ważną rolę odgrywają jako magazyny gromadzonej przez długi okres ogromnej ilości materii organicznej. Są również naturalnymi zbiornikami retencyjnymi, magazynującymi znaczne ilości wody, kształtującymi bilans wodny regionu, a tym samym wpływającymi na rozwój i funkcjonowanie ekosystemów lądowych. Torfowiska są ostojami wielu zagrożonych wyginięciem gatunków roślin, jak i całych biocenoz. Spełniają one bardzo ważną rolę sanitarną, niwelując działanie różnych zanieczyszczeń w środowisku. Istnieje pilna potrzeba ochrony torfowisk i zabezpieczenia ich przed dewastacją i intensywnym użytkowaniem z uwagi na ich ogromne znaczenie środowiskotwórcze i srodowiskochronne. Na przystanku ,,Torfowisko'' możemy zapoznać się z roślinami charakterystycznymi dla torfowisk wysokich i przejściowych. Występuje tu wiele gatunków roślin z natury rzadkich, chronionych( rosiczka okrągłolistna ), ginących i reliktowych(tzn. gatunków przetrwałych z minionych okresów klimatycznych). Do najbardziej efektywnych tępicieli szkodników leśnych należą ptaki. Są one ważnym czynnikiem hamującym rozwój gradacji szkodliwych owadów. Dlatego stwarzamy im możliwie najkorzystniejsze warunki bytowania . w tym celu wywiesza się budki lęgowe, buduje karmniki, zakłada remizy. Remiza jest to skupisko drzew i krzewów nektaro- i owocodajnych, poprawiające zasoby żerowe dla ptaków i innych entomofagów. Spośród drzew i krzewów tu występujących na uwagę zasługuje jarząb pospolity (jarzębina), który po łacinie nazywa się Sorbus aucuparia. Słowo aucuparia ma swój źródłosłów - Aves cupare- czyli ,,pożądanie ptaków''. Owocami jarzębiny odżywia się bowiem około 90 gatunków ptaków.Po około 200 metrach dochodzimy do przystanku piątego, stanowiącego zarazem punkt widokowy o nazwie ,,Bagna nad Stążką''Rozpościera się tu wspaniały widok na największe w Borach Tucholskich torfowisko niskie. Torfowiska niskie zaliczamy do torfowisk turzycowych typu rzeczno-jeziornego. Są to zbiorowiska występujące w dolinach wolno płynących cieków wodnych, w zarastających starorzeczach, na obrzeżach jezior. Spotykamy tu wiele interesujących roślin m.in.: gwiazdnicę błotną, reliktową gwiazdnicę grubolistną, chronione storczyki. Rozległe bagna stanowią również doskonałe warunki siedliskowe dla wielu gatunków ptaków, a prawdziwą ozdobą tych mokradeł jest żuraw. Ma tu swoje miejsce lęgowe, a jego często roznosi się po bagnach.Znajduje się tu duży paśnik-magazyn, w którym można zgromadzić karmę na całą zimę. Pod magazynem są umieszczone drabinki, w których wykłada się karmę objętościową (np. siano) oraz korytko na karmę treściwą (np. ziarno). Obok zbudowany jest paśnik-piwnica, zmyślą głownie o dzikach, w którym jest wykładana karma soczysta (np. buraki, ziemniaki) oraz treściwa. Taka konstrukcja paśnika zapobiega szybkiemu przemarznięciu karmy soczystej. W pobliżu paśników ustawiono lizawki zawierające sól z mikroelementami niezbędnymi do prawidłowego rozwoju zwierzyny płowej. Zwierzęta leśne potrzebują dokarmiania, zwłaszcza zimą, kiedy mają trudności ze znalezieniem pokarmu, leżącego pod pokrywą śnieżną. Mogą wtedy wyrządzić szkody w uprawach i młodnikach leśnych.Jest to fragment lasu powstałego w wyniku naturalnej sukcesji ekologicznej. Występujące tu zależności i powiązania pomiędzy poszczególnymi składnikami tego ekosystemu nie są narażone na ingerencję człowieka. Znaleźć tu można wszystkie stadia rozwojowe drzew od siewek, poprzez nalot, podrost, do osobników dojrzałych, które po przekroczeniu swego naturalnego kresu życia obumierają. Dlatego sporo tu drzew powalonych, złamanych, martwych. Lecz na ich miejscu pojawiają się nowe osobniki- jest to naturalna właściwość takiego lasu. Większość obecnych lasów powstała w wyniku działalności człowieka. Nie są to naturalne zrównoważone ekosystemy, lecz zbiorowiska o zubożałym składzie gatunkowym i strukturze. Brak jest w nich charakterystycznego dla dawnych puszcz harmonijnego współżycia wszystkich organizmów, składających się na biocenozę leśną. Dochodzi więc co pewien czas do nadmiernego rozwoju populacji niektórych owadów leśnych ,które mogą doprowadzić do zniszczenia drzewostanów . Konieczne jest więc stałe kontrolowanie stanu ilościowego najgroźniejszych owadów leśnych , by w porę móc zastosować zabiegi ratownicze . Na tym przystanku są właśnie prezentowane różne sposoby takich działań kontrolnych . Są tu więc pułapki feromonowe , do których wkładane są torebeczki z feromonem (substancja zapachowa) , zwabiająca np. kornika drukarza lub drwalnika paskowanego . Jest też pułapka feromonowa na szeliniaka sosnowca - groźnego szkodnika młodych upraw . Wyłożono tu także pułapkę tradycyjną na cetyńca w postaci okrzesanej strzały drzewa , którą po zasiedleniu korujemy . To zasiedlenie można rozpoznać po malutkich trocinkach na korowinie-oznacza to , że chrząszcze drążą chodniki pod korą .Na przystanku tym widoczne są tu drzewa doborowe o numerach 3799 i 3800, dalej w drzewostanie są wybrane jeszcze 4 takie drzewa. Są to drzewa o najlepszych cechach jakościowych.Jest tu zlokalizowana kolonia mrowisk, które łączy sieć dróżek. Mrowiska zakładane są najczęściej wokół starych spróchniałych pni. Na bazie takiego pnia budowany jest kopiec z drobnych gałązeczek, kawałeczków kory i igliwia. Złożony budulec umacniany jest ziemią zwilżoną śliną mrówek. Konstrukcja jest na tyle mocna, że ani deszcz, ani wiatr nie naruszą kopca. Pod kopułą mrowiska istnieje skomplikowany labirynt przejść, korytarzy, rozgałęzień i komór, schodzących niekiedy głęboko pod ziemię. Mrówki żyją gromadnie w dużych, doskonale zorganizowanych rodzinach. Założycielką rodu jest samica-królowa. To ona wybiera miejsce na nowe mrowisko. Młoda samica, po opuszczeniu rodzinnego gniazda, odbywa jedną, jedyną rójkę w życiu i wkrótce po zapłodnieniu traci skrzydła. Całe życie spędzi odtąd w zacisznej komorze we wnętrzu mrowiska. Opiekują się nią mrówki-robotnice, one odtąd też pełnią wszystkie inne funkcje. Mrówki, jako że są owadami drapieżnymi, spełniają znaczną rolę w ograniczaniu liczebności szkodliwych owadów leśnych. Z tego powodu mrówki są w lasach ,,protegowane'', a ich zabezpiecza się przed zniszczeniem.Żegnając te sympatyczne owady, kierujemy się ścieżką wzdłuż rzeki. Po prawej ciągnie się pas starodrzewia. Po kilkuset metrach ścieżka dochodzi do drogi leśnej, z której rozpoczynaliśmy naszą wędrówkęW pobliżu ścieżki przyrodniczo-dydaktycznej "Jelenia Wyspa" znajduje Park Dendrologiczny "Nad Stążką".Na obszarze 2.61 ha zgromadzonych jest ok. 150 gatunków i odmian drzew i krzewów.Wytyczone alejki oraz przejście pomostem na terenie zabagnionym, trwałe oznaczenia gatunków drzew i krzewów, a także licznie rozmieszczone ławki, umożliwiają miłe spędzenie czasu. Na terenie parku znajduje się też "Letnia klasa" - pomieszczenie, w którym dzieci i młodzież mogą kontynuować zajęcia terenowe-"pod dachem". W budynku Nadleśnictwa funkcjonuje również "pokój historii leśnej", w którym zgromadzono i zaprezentowano stary sprzęt leśny wykorzystywany do prac w lesie, a także salę edukacji ekologicznej.




Na podstawie folderu wydanego przez Nadleśnictwo Tuchola